James McAvoy, chủng viện và phim Faith: Một lời kể được đặt đúng mùa

Một lời kể nhỏ, đặt đúng chỗ, có thể gánh cả một chiến dịch truyền thông. James McAvoy ngồi xuống với IndieWire bên lề Liên hoan phim Quốc tế Toronto và kể về năm mười ba tuổi của mình. Ông học giáo lý Công giáo. Ông tham gia ca đoàn nhà thờ. Ông lớn lên trong thế giới mà tội lỗi được đong bằng lời thú tội, còn ân sủng được phát qua các bí tích. Rồi ông nhận ra có một thứ khác đang kéo mình đi, và chủng viện khép lại sau lưng ông. Ông kể câu chuyện ấy bằng giọng tự trào, đúng kiểu một người đã đi đủ xa để thấy quá khứ của chính mình đáng cười. Đó là một lời kể hay. Nó có nhân vật, có bước ngoặt, có duyên hài, và quan trọng nhất, nó có một sợi dây nối thẳng vào sản phẩm đang cần được bán: bộ phim Faith, tác phẩm lấy đề tài tôn giáo và tâm linh, vừa công chiếu tại Toronto hôm mười một tháng chín. Sự trùng hợp này không tự nhiên mà có. Đây là cách một bộ máy truyền thông vận hành: tìm một ký ức cá nhân khớp với chủ đề của tác phẩm, rồi đẩy nó lên vị trí đầu tiên trong bài phỏng vấn. Ai theo dõi giới truyền thông đủ lâu đều nhận ra mô-típ này. Một câu chuyện đời tư mang màu tôn giáo, đặt cạnh một bộ phim mang màu tôn giáo, là nguyên liệu an toàn. Nó không gây tranh cãi chính trị. Nó không đụng đến scandal. Nó cho độc giả cảm giác được nhìn vào bên trong. Và nó có thể được kể lại nhiều lần, mỗi lần một tiêu đề khác, mà không ai kiện ai. Trong hơn mười năm theo dõi cách các thương vụ được đóng gói, tôi nhận ra một điều: câu chuyện luôn được kể trước, còn hợp đồng luôn được ký sau. Điện ảnh vận hành y hệt. Trong ngành điện ảnh, mỗi liên hoan phim là một phiên chợ. Nhà phân phối đến để mua. Nhà báo đến để viết. Diễn viên đến để bán thứ đắt nhất mà họ sở hữu: sự chú ý. Một bộ phim chưa có lịch chiếu rộng rãi vẫn có thể sống khỏe nhờ những bài phỏng vấn kiểu này. Chi phí gần như bằng không. Lợi nhuận tính bằng số lần được nhắc tên. Giới làm chuyển nhượng bóng đá hiểu rất rõ bài toán này: khi chưa chốt được hợp đồng, người ta tạo tin đồn; khi chưa chốt được lịch chiếu, người ta tạo câu chuyện con người. Mỗi liên hoan phim là một mùa săn — kẻ mạnh giương bẫy, kẻ khôn tìm đường thoát. Điều đáng chú ý nằm ở đường đi của thông tin. Câu chuyện không đến từ một tuyên bố chính thức. Nó bắt đầu từ một cuộc phỏng vấn với IndieWire, rồi được The Express Tribune kể lại. Mỗi lần đi qua một bàn tay trung gian, câu chữ bị bào mòn một chút. Người đọc phiên bản sau cùng không còn nghe nguyên văn McAvoy; họ nghe phiên bản của người kể lại, với những từ ngữ đã bị thay bằng thứ dễ đọc hơn. Trong nghề xác minh, đây là nguyên tắc đầu tiên: nguồn gốc của một câu nói quan trọng hơn số lượng nơi đã đăng nó. Vậy lớp vỏ ấy che điều gì? Nó che một khoảng trống. Cho tới lúc này, Faith vẫn chưa có ngày phát hành rộng rãi được xác nhận. Một tác phẩm công chiếu ở liên hoan mà chưa chốt được lịch chiếu nghĩa là nó vẫn đang nằm trên bàn đàm phán. Nó có thể đang tìm nhà phân phối. Nó có thể đang mặc cả về điều khoản chia doanh thu. Trong khoảng chờ đợi ấy, thứ duy nhất giữ nó không biến mất khỏi radar công chúng là những câu chuyện con người như thế này: ấm áp, an toàn, không gây tranh cãi, và tuyệt đối không đụng đến chuyện tiền nong. Hợp đồng chỉ là mảnh giấy cuối cùng của một ván cờ dài — với điện ảnh, tờ giấy ấy chính là ngày phát hành. McAvoy năm nay bốn mươi bảy tuổi, một con số cần được xác minh lại vì dữ liệu kiểu này thường lỗi thời theo từng đợt xuất bản. Ông đang ở giai đoạn sung mãn. Ngoài Faith, ông còn có Meantime, Control, và tác phẩm đầu tay trong vai trò đạo diễn mang tên California Schemin', dự kiến ra mắt tại Anh vào ngày chín tháng mười. Nhìn vào danh sách ấy, có thể thấy mẫu hình quen thuộc của một nghệ sĩ ở đỉnh cao: nhận nhiều vai, thử nhiều vai trò, và để lịch phát hành tự sắp xếp câu chuyện của mình. Đến đây thì cần nói thẳng một chuyện về chính bài báo này. Trong hệ thống dữ liệu của ngành, nó từng được dán nhãn thể thao. Nhãn ấy sai. Không có đội bóng nào trong toàn bộ nội dung. Không có cầu thủ nào. Không có một xu chuyển nhượng nào. Cái nhãn sai không phải chuyện vô hại. Khi một bài giải trí lọt vào đường ống phân tích thể thao, nó đầu độc mọi kết quả phía sau: mô hình đọc nhầm chủ đề, chỉ số bị lệch, và những kết luận rút ra từ dữ liệu bẩn thì không thể sửa bằng cách thêm một dòng chú thích. Rủi ro ở đây thuộc về quản trị thông tin, và nó nghiêm trọng hơn vẻ ngoài của nó. Một cái nhãn sai, nhân lên vài nghìn lần, đủ làm hỏng cả một mùa phân tích. Điện ảnh không phải bóng đá, nhưng các quy luật thì tương tự. Ở cả hai nơi, người ta mua và bán sự chú ý. Ở cả hai nơi, một tuyên bố đúng lúc có giá trị hơn một sự thật được công bố muộn. Ở cả hai nơi, kẻ thắng không phải kẻ có nhiều tiền nhất, mà là kẻ biết rõ mình đang bán gì và bán cho ai. Trở lại với bản thân câu chuyện. Một người suýt chọn đời tu sĩ rồi rẽ sang nghề diễn — khuôn mẫu này không mới. Nó là xương sống của gần như mọi bài hồ sơ nghệ sĩ: người nổi tiếng nào cũng có một con đường không đi, một nghề không chọn, một phiên bản khác của chính mình. Điều đáng bàn không nằm ở chỗ câu chuyện có thật hay không, vì chính McAvoy kể nó và ông kể trước máy ghi âm. Điều đáng bàn là vì sao nó được kể ngay bây giờ, và ai là người được lợi. Câu trả lời nằm ở lịch trình. Một liên hoan phim là một cỗ máy nghiền tin. Nó cần nguyên liệu mỗi ngày. Một diễn viên kỳ cựu, một đề tài tôn giáo, một liên hoan danh giá — ba mảnh ghép vừa khít với nhau. Người kể được lợi vì được nhắc tên. Bộ phim được lợi vì được nhắc theo. Nhà báo được lợi vì có bài để đăng. Không ai phải nói dối, nhưng tất cả đều đang bán một thứ gì đó. Có hợp đồng sinh ra để đốt tiền, có hợp đồng sinh ra để đốt sự nghiệp — trong điện ảnh, có bài phỏng vấn sinh ra chỉ để giữ nhiệt. Chuyện về chủng viện ấy nói ít về tôn giáo và nói nhiều về nghề diễn. Nó cho thấy McAvoy là một người kể chuyện giỏi, kẻ biết biến ký ức thành chất liệu. Nó cũng nhắc một quy luật cũ: trong ngành giải trí cũng như trên thị trường chuyển nhượng, mọi câu chuyện đều có mùa. Mùa của câu chuyện này mở ra cùng liên hoan và sẽ khép lại khi liên hoan đóng cửa. Sau đó, nếu không có gì mới, nó sẽ lắng xuống và biến mất, đúng như hàng trăm câu chuyện tương tự đã lắng xuống và biến mất trước nó. Ai muốn hiểu bộ phim này đang ở đâu thì nên nhìn vào một cột mốc khác. Không phải những lời kể trên thảm đỏ, mà là ngày phát hành. Khi ngày ấy được ấn định, câu chuyện con người sẽ nhường chỗ cho câu chuyện doanh thu. Lúc đó bộ phim mới thực sự bắt đầu được định giá, và cũng lúc đó người ta mới biết liệu chiến dịch truyền thông mùa liên hoan này đã làm đúng việc của nó hay chưa. Một câu chuyện hay không cứu được một bộ phim yếu. Nhưng một câu chuyện hay, đặt đúng chỗ và đúng lúc, có thể kéo dài thời gian sống của một bộ phim cho tới khi nó tìm được người mua.